U rubrici Rasizam i antirasizam, donosimo novi tekst – ovog puta trećeg poglavlja knjige “Race and the Yugoslav Region: Postsocialist, Post-conflict, Postcolonial?” doktorke Ketrin Bejker (Catherine Baker), u prevodu Ane Imširović Đorđević. Autorka je ekspertkinja za istoriju nakon hladnog rata, a fokus istraživanja joj je (post)jugoslovenski region sa svojim kompleksnim imperijalnim nasleđem kao i različitim rasnim pozicicijama i odnosima. U nastavku pročitajte o istorijskoj konstrukciji rase i odnosu prema njoj u kontekstu različitih geopolitičkih uticaja na Balkanu.
Dr Ketrin Bejker
3.
Transnacionalne formacije rase pre i tokom jugoslovenskog državnog socijalizma
Ideje o rasi, kao i etničkoj pripadnosti i religiji su, kroz domene od istorije popularne zabave do etniciteta i migracija, očigledno delom kreirale način na koji su ljudi iz jugoslovenskog regiona shvatali svoje mesto u Evropi i svetu. Istorija ovog regiona se tokom i nakon ere direktnog evropskog kolonijalizma razlikovala od istorije SAD, Francuske ili Brazila; ali to je nije isključilo iz mreža „rase u prevodu“ (Stem i Šohat 2012.) koje su premrežavale i premrežavaju ceo svet, ne samo delove oko postkolonijalnog Atlantika. U politička, društvena i kulturna „nasleđa“ za koje bugarska istoričarka Marija Todorova (2005a: 69) smatra da regionima poput Balkana daruju intelektualnu koherentnost spadaju, dakle, formacije rase u oblastima istorijski povezanim sa jugoslovenskim regionom – mada je rad same Todorove o istoriji Balkana ambivalentan po pitanju korisnosti rase.
Shvatanja da je jugoistok Evrope dovoljno osoben da predstavlja „region“ javljaju se, po Todorovoj, kada se istorijska iskustva povezana sa specifičnim režimima (i njihovim krahom) ukrste sa teritorijalnim konstruktima. „Balkan“, koji predstavlja jedan takav region-kao-zaostavštinu, počiva na ideji da nasleđe otomanske vlasti u Evropi i dalje objašnjava neke stvari na Balkanu; „Istočna Evropa“ kao region se često smatra zaostavštinom nestalog multinacionalnog dugog-devetnaestog-veka[1], ali Todorova sugeriše da je u stvari zasnovana na percepcijama nasleđa državnog socijalizma (2005a: 69-73). Same te percepcije su često, pogrešno, predstavljale osnovu za tretiranje istočne Evrope kao inherentno zaostale za Zapadom – a upravo bi istorija evropskog naučnog rasizma na prelazu devetnaestog i dvadesetog veka, ukratko nagoveštava Todorova govoreći o rasizovanoj mržnji prema Albancima koju 1913. izražava Vladan Đorđević (videti drugo poglavlje), trebalo da situira jugoistočnu Evropu u „zajednički evropski ili globalni prostor i odgovarajuću komparativnu perspektivu“, ne kao „getoiziranu… u dijahronom i prostornom balkanskom kontinuitetu“ (Todorova 2005b: 156-7).[2]
Naglasak na pluralu formacija i imaginarijuma, umesto jednom globalizovanom, homogenom režimu mišljenja, otvara u teoriji globalne rasizovanosti dodatne mogućnosti razumevanja „rase“ u periferalizovanim regionima poput jugoistočne Evrope. Druga bugarska naučnica, Miglena Todorova, pokazala je kako su naučnici, političari, kulturni proizvođači i javnost u Bugarskoj prilagodili ne jedan već mnoge strane diskurse rase bugarskim društvenim stvarnostima. Severnoevropski biološki i naučni rasizam; kulturni rasizam koji se uz njega manifestovao do 1930-ih; rasizovani imaginarijumi Sjedinjenih Država o afričkoj primitivnosti, a kasnije i afričko-američkoj telesnosti, muzikalnosti i kriminalitetu; kao i sovjetski imaginarijumi državno-socijalističke Evrope kao avangarde nove humanitarne civilizujuće misije razvoja i modernizacije postkolonijalne Afrike – svi su ti diskursi obuhvaćeni (Todorova 2006.). Ekvivalentni izvori za prevode „rase“ u jugoslovenskoj regiji bi bili slični, ali – zbog istorije pre ujedinjenja, kao i geopolitike socijalističkih Nesvrstanih – ne istovetni.
Učešće Jugoslavije u Pokretu nesvrstanih (PN) tek nedavno dolazi do izražaja u naučnim radovima „između ’post-ova’“ (Čari i Verderi 2009.), postsocijalizma i postkolonijalizma, kao objašnjenje dvosmislenosti u okviru globalne rasizovanosti. Autonomna spoljna politika i marksistička ideologija kojima teže jugoslovenski komunisti nakon raskida Tita i Staljina 1948. dovode do toga da Jugoslavija postane osnivački član samo-proklamovane geopolitičke treće sile, koja izrasta iz Bandunške konferencije antiimperijalističkih država Afrike i Azije. Vraćanje Nesvrstanih kao teme u jugoslovenskoj istoriji stvara preko potrebni prostor za prepoznavanje rase u regionu. Međutim, u ovom regionu su pre ujedinjenja Jugoslavije već postojali specifični spojevi rasnih formacija, s obzirom na venecijansku i habsburšku vladavinu koje pozicioniraju različite delove u kulturne oblasti italijanskog i nemačkog govornog područja. I mada su nacionalni pokreti Južnih Slovena i Italijane i Nemce videli kao osvajače, ipak su i sami prevodili italijanske i nemačke identitetske diskurse. Italijanski i nemački imaginarijumi rase su se retko ticali jugoslovenskog regiona, sem u istoriografskim raspravama o Drugom svetskom ratu o tome koliko su fašizam i nacizam uticali na NDH (Kalis 2015.) – ali su ipak položili temelje koji će se dalje nanovo transformisati kroz geopolitičke pregovore jugoslovenskog regiona tokom Hladnog rata.
Venecijanske formacije rase
Igrači Hrvatskog fudbalskog kluba Rijeka, poznatog kao „Bijeli“ po svom potpuno belom domaćem dresu, na utakmici u obližnjoj Opatiji su oktobra 2015. nosili neobičnu četvrtu garnituru[3] dresova: ljubičastu majicu gde preko pola prednjeg dela stoji crnoputa glava sa turbanom, sa izraženim crvenim usnama i zlatom oivičenim očima.[4] Sportski direktor Rijeke, hvaleći Rijeku kao klub „svetske klase“ zato što je to prvi hrvatski klub sa četvrtom garniturom, izrazio je nadu da je „Rijeka turistički grad i ti dresovi… mogu opušteno da posluže kao turistički suveniri. (Benčić 2015b). Riječani, Opatijci i šire gledano i Hrvati prepoznaju lik „morčića“ („mali Maur“[5]), tradicionalni lik riječanskog karnevala crnog lica i kitnjastog kostima koji podseća na otomanske elitne nošnje, koji ukrašava naušnice, ogrlice i turističke suvenire. Međutim, posmatran kroz transnacionalne istorije rase, njegov izgled, povezivanje sa karnevalom i pretpostavljeno maursko poreklo neugodno podsećaju na „Crnog Petra“[6], slugu crnog lica u holandskoj božićnoj tradiciji, protiv koga holanđani nebele kože i antirasisti protestuju još od 1960-ih (videti: Veker 2016.: 139-67). Morčić ne izaziva uporedive proteste, bilo tokom karnevala u Rijeci ili turističke promocije Rijeke. Uglavnom se smatra neobičnom, neproblematičnom uspomenom na mletački Jadran (kada je Venecija vladala dobrim delom istarske i dalmatinske obale, mada ne i Rijekom). Ipak, venecijanski rasni imaginarijumi, konstruisani naspram otomanskog rivala Venecije i „Maura“, možda predstavljaju prve „prevedene“ rasizujuće diskurse ,barem u ovom delu jugoslovenske regije – pa morčić i Crni Peter nisu baš tako različiti.
Venecijanska rasizacija Turaka kao crnih, sa „stereotipnim crnim afričkim fizionomijama“, u slikarstvu i vajarstvu, potiče s kraja petnaestog veka i dostiže vrh tokom Mletačko-osmanskih ratova (Kaplan 2011.: 41). Isti motiv, koji je inspirisao Šekspirovog Otela (vodeći do mnogo više književnih dela sa ovakvom predstavom rase u ranoj modernoj Veneciji nego inspirisanih istorijom rase u samoj ranoj modernoj Veneciji), verovatno je potekao iz postojećih tradicija slikanja Muslimana i Egipćana kao crnih Afrikanaca (Kaplan 2011: 47-9). Mada je Rijeka bila habsburška (glavna luka ugarske Hrvatske), a ne venecijanska, italijanizovano nasleđe je deo njenog savremenog identiteta. I drugi maurski likovi i običaji sa crnim licima se javljaju u dalmatinsko/hrvatskim narodnim tradicijama niže južno, uključujući Dubrovnik/Raguzu (nezavisan do Napoleonove aneksije 1808.) i ostrva Korčulu (mletačka u periodu 1420. – 1797.) i Lastovo (dubrovačko do 1808.).
Narodne tradicije i Dubrovnika i Korčule imaju „morešku“, ples sa mačevima u kome se dva kralja bore za simboličnu princezu, što etnolozi porede sa španskim običajima u vezi sa „moros y cristianos“ (Maurima i hrišćanima), venecijanskim parodijama stvarnih bitki i engleskim plesom morris. Ta borba Crnog kralja, koji je oteo princezu i čiji plesači tradicionalno (mada danas retko) imaju crna lica ili maske, i Belog kralja, koji na Korčuli nosi tursko ime Osman, tumači se kao borba hrišćana protiv Maura i Maura protiv Turaka.[7] Jedno tumačenje korčulanske moreške, koja se javila tokom mletačke vladavine, smatra da postoji i javni narativ o hrišćansko-muslimanskoj bici i „skriveno značenje“ otpora, razumljivo korčulancima ali ne i njihovim vladarina, gde bi crna strana bili korčulanci, bela venecijanci, a princeza oteta zemlja (Haris i Feldman 2003.: 312).[8] Karneval na Lastovu je pak usredsređen na pravljenje i spaljivanje lutke smeđeg lica, sa fesom i brkovima, nazvane „Turčin“; tradicionalno on istovremeno predstavlja bandu katalonskih pirata koji su neuspešno napali Lastovo 1483. ili 1571. i krivca za sve nedaće koje su se tu desile od prošlog proleća (Oroz 2009.).
Međutim, šta morčić ili Turčin ili tragovi belosti i crnosti u moreški danas znače? Pošto je Venecija bila imperijalna sila, čiji putopisac Alberto Fortis u osamnaestom veku egzotizuje dalmatinske gorštačke Slovene i Vlahe kao orijentalizovane, barem delom rasizovane „Morlake“ (Vulf 2002.), odnosi moći su drugačiji nego u Holandiji, gde su beli Holanđani bili kolonizatori i porobljivači crnih Afrikanaca stereotipno predstavljenih u Crnom Petru. Ipak, to što su se istočno-jadranski nacionalni i regionalni identiteti razvijali reaktivno u odnosu na mletačku vladavinu i italijanski iredentizam, ne znači da su formirani izolovano od mletačkih i italijanskih imaginarijuma rase (Balinger 2004.). Odista, kada je dalmatinski pisac Đovani Lovrić opovrgavao Fortisa rečima da se Morlaci ipak mogu prosvetliti kada se jednom oslobode turske vlasti, on je to činio negirajući Fortisove glasine kako morlaške žene imaju hotentotske viseće dojke (Brejsvel 2011.) – što znači da su Lovrićevi čitaoci morali podrazumevati rasizovani stereotip o hotentotskim ženama (glavni motiv evropske konstrukcije „evropejstva“ naspram rasizovanih i seksualizovanih imaginarijuma o afričkim telima), kako bi razumeli od čega to Lovrić distancira Morlake.[9] Povrh toga, kada antropolozi kažu da narodni/karnevalski običaji iznova ispisuju sadašnjost u vezi sa tradicionalnim simbolima, a ne prikazuju samo istorijske događaje, mogli bismo i trebalo bi da uvidimo da će se među tradicionalnim slojevima značenja naći i savremene rasne formacije, bez obzira što možda ranije takva značenja nisu bila prisutna. Ipak, morčić i lastovski Turčin ne izazivaju proteste kao u slučaju Crnog Petra, a antirasistički aktivizam u Rijeci ima druge goruće prioritete (borba protiv ciganizma i antisrpskog šovinizma, kao i solidarnost sa migrantima). Ostaje da se vidi da li će budući društveni pokreti u Hrvatskoj videti karnevalske tradicije kao diskriminatorne.
Rasa u kulturnoj zoni nemačkog govornog područja i habsburškog carstva
Ako deo „prevoda“ u jugoslovenskoj regiji čine venecijanski imaginarijumi rase, uprkos tome što se venecijanska vladavina u tim krajevima okončala tokom Napoleonovih ratova, biće da je još značajniji uticaj imao kulturni prostor za koji su sever i zapad jugoslovenskog regiona, kao habsburška periferija, bili vezani vekovima: nemačka lingvističko-kulturna zona, koja se iz Nemačke – najistraživanije zemlje nakon Britanije i Francuske u Crnim evropskim studijama (videti: Gilman 1982.; Kempt 2004.) – prelivala u habsburško carstvo. Književna, vizuelna i kultura potrošnje nemačkog govornog područja bila je deo svakodnevice habsburških Južnih Slovena, kao što navode i Pamela Balinger (2004.: 35) i Marija Todorova (2005b: 157) sugerišući da su estetika belosti, crnosti i rase-kao-krvi u Nemačkoj, koje opisuje Uli Linke (1999.), verovatno raširene i u nemačkim interesnim zonama. Kao što naučnici prate proizvodnju belosti kroz „kulturne arhive“ (Veker 2016: 2) reklamnih materijala, putopisa, predstava iz udžbenika i vizuelnih prikaza karakterističnih za severnoevropske zemlje na prelazu XIX i XX veka (Zentop 1997.; Lofsdotir i Jensen (ur.) 2012b; Veker 2016), i formacije rase bi postale eksplicitne da su naučnici nekadašnjih habsburških zemalja radili isto.
Kasna habsburška kulturna istorija se iznenađujuće retko bavi rasom i anti-crnošću u kulturi potrošnje i slobodnog vremena, a još manje diljem šireg carstva, izvan metropolitanskog Beča u kome se većinski govorio nemački. Transnacionalne studije su takođe prenebregavale te teme. Izložba „Negrofilija“ u Tropskom muzeju Amsterdama 1989-90. – koja je bila osnova za studiju Jana Nedervina Pitersea o predstavama o Africi i crnosti u popularnoj kulturi Zapada (Piterse 1992.: 15) – obuhvatila je američke, britanske, nemačke, francuske i holandske reprezentacije i taj prekoatlantski i transnacionalni obuhvat je hvaljen kao inovativan (Piterse 1992.: 15), mada njena „Evropa“ istočno nije dosegla dalje od Nemačkog carstva (a južno ne dalje od Pirineja). Kolonijalnost i rasa u ovoj posthladnoratovskoj izložbi nisu pružale prizmu primenljivu i na istočnu Evropu, konceptualno „Drugi svet“ tokom četrdeset godina. Dve decenije kasnije, izložba o „ljudskim zoo-vrtovima“ u Luvru (koji su privlačili evropske posmatrače na imperijalno posmatranje uživo, jer su držali ljude nebele kože kao egzotične primerke u kavezima) prati njihovu pojavu „širom zapadne Evrope“ i u Sjedinjenim Državama i Japanu (Blanšard, Boeč i Snoep 2011.: 28). Ali pored kratkog pomena „putujućih sela“ koja se izvoze u „druge severne i istočne države Evrope, mada“ su u njima „…manje vidljive“ (Lemer i sar. 2011.: 292) i nabrajanja bečkog među zoo-vrtove u kojima su takve izložbe gostovale (Šnajder 2011.: 131), ove transnacionalne studije retko dosežu do istočne Evrope – uprkos dokazima da bi trebalo (Novikova 2013.).
Ipak, „robni rasizam“ (Meklintok 1994.: 130), masovna proizvodnja rasizovanih narativa/vizulizacija modernosti i primitivizma u vezi sa robama ekstrahovanim iz kolonizovanih zemalja, bio je sveprisutan kao transnacionalni, implicitno „evropski“ način reprezentovanja i daleko van najvećih metropola, u manjim severnoevropskim državama poput Švajcarske i Islanda (Lofsdotir 2010.; Purtšert i Fišer-Tine (ur.) 2015.). Unutrašnja Austrija[10] je, zaista, već obuhvaćena izučavanjima nemačkog advertajzinga, rase i imperije, pošto su austrijske firme radile proizvodnju i dizajn i za nemačko i za habsburško tržište u okvirima prekogranične kulture potrošnje (Ćarlo 2011.: 9-11). Austrija i Mađarska bile su čvorišta u tradicionalnoj mreži „ljudskih zoo-vrtpva“ koja se raširila Evropom iz Nemačke, te su Beč i Budimpešta redovno bili domaćini putujućim antropološkim spektaklima 1890-1900-ih, uključujući izložbe australijskih Aboridžina, šou Divlji zapad Bufalo Bila (sa desetinama američkih starosedelaca) i Selo Ašanti, plus nastupe vodećeg zabavljača u ljudskim zoo-vrtovima, Karla Hagenbeka (Skot 1997.; Hand 2013.: 46; Rajdel 2013.: 97).
Merilin Skot (1997.: 51) sugeriše kako je, u sve više multietničkom i industrijskom Beču, ova evropska kolonijalna imaginacija nudila put „asimilacije“ koji prelazi etno-lingvističke granice, gde evropejstvo i belost pružaju multietničkom habsburškom imperijalnom identitetu dodatno vezivno tkivo. Zaista, pozivi za učešće u imperijalnom posmatranju ne zadržavaju se na habsburškim glavnim gradovima. Putujuća „dahomejska“ i „Ašanti“ sela su dva puta posetila Prag tokom 1890-ih, baš u periodu kada su Konferencija u Berlinu 1885. godine, francusko-dahomejski ratovi 1889-94. i britanska okupacija Ašantskog carstva 1895-6. pretvarali kolonizaciju baš tih teritorija i naroda u geopolitičku fascinaciju Evrope (Herza 2016.: 97). Kakav utisak su putujuća sela ostavila u Zagrebu ili drugim gradovima koji će uskoro postati jugoslovenski? Zagreb nije imao svoj zoološki vrt do ujedinjenja, dobio ga je 1925., i potrebno je više istraživanja o izložbama koje su možda pohodile druge gradove; ali ilustrovani medijski izveštaji i razglednice sa izložbi u drugim gradovima su svakako širili ovu antropološku estetiku u dubine habsburške vizuelne kulture, uključujući Zagreb.
Nostalgične predstave o „mirnom i neambicioznom“ habsburškom imperijalizmu, van glavne struje evropskog kolonijalizma, ruše se pred dokazima o tome da su devetnaestovekovni habsburški zvaničnici i pisci zamišljali misiju civilizovanja jugo-istočne Evrope na način uporediv sa tim kako su to druge sile zamišljale da čine u Africi i Aziji (Fuhs 2011.), kao i podacima o habsburškoj upetljanosti u prekomorski kolonijalizam (Sauer 2012.). Habsburške vlasti u Bosni i Hercegovini su se, na primer, borile protiv po njihovom viđenju otomanske zaostavštine endemske nazadnosti kroz opsežne programe javnog zdravlja. Angažovali su lekarke obučene u Švajcarskoj koje govore češki, ruski i poljski, za posete muslimankama u „haremima“ (kako se navodi u jednom izveštaju o javnom zdravlju iz 1903.), ugledajući se na rad britanskih doktorki u rodno segregiranim zenanima[11] u Indiji, i postupajući tako prema Bosni i Hercegovini kao prema „predmetu karakteristično kolonijalnog diskursa“ (Fuhs 2011.: 76, 85; videti: Barton 1996.). Habsburško razlikovanje „istorijskih“ naroda (Nemci, Mađari, Italijani) i naroda bez istorije (Sloveni, Rumuni) (Glajar 2001: 19) suprotstavlja iste modele vremenitosti po kojima su Evropljani delili mesta i narode na civilizovane i nazadne (Minjolo 2000.). Sagledavanje evropske kolonijalne dominacije kroz širu prizmu od naprosto direktne kolonizacije prekomorske teritorije otkriva višestruke dimenzije austrougarske umešanosti u globalni kolonijalizam: od putovanja misionara, doktora, izaslanika i „istraživača“ koji su bili slobodni strelci (Drugo poglavlje), do tvrđava kratkog veka uz Indijski okean koje su predstavljale podršku trgovini carstva u devetnaestom veku, ili ekspedicije na Severni pol 1873. godine (Sauer 2012.). Pošto je jugoslovenska regija zadržala mnoge rasne imaginarijume carstava koja su njome vladala, istraživanja mišljenja o rasi u centru habsburške imperije su deo konteksta za istorijsku kontekstualizaciju „rase“ i u tim krajevima.
„Zagrobni život“ nemačkih imaginarijuma o starosedelačkim narodima, i dalje značajan krajem dvadesetog veka u Jugoslaviji, pokazuje kako opstaju rasizovani imaginarijumi nemačkog jezika u tom regionu. Nemačka fascinacija američkim starosedeocima, rasplamsana romanima Karla Maja o Vinetuu (1875-1910.), inspirisala je grupe hobista koji glume indijance i mnoge popularne filmove, što predstavlja shvatanje rasne izuzetnosti (u pomenutim romanima Karla Maja, beli nemački junak, udružen sa starosedeocima protiv zlikovačkih Amerikanaca, otelovljuje bratstvo sa indijanskim herojem koji distancira narod od kolonijalizma) (Zig 2002.). Ova fascinacija je očigledna u jugoslovenskoj popularnoj kulturi, uz prevedene i dobro poznate knjige Karla Maja. Hrvatska muzičarka Alka Vuica je, na primer, rekla da je počela da piše stihove „sa oko dvanaest godina, kada sam se, nakon čitanja trilogije Karla Maja, zaljubila u Vinetua“ (Kar 2015.), i svoj debitantski album je 1993. nazvala Alka Vu Winnetou; drugi istarski muzičar, Franci Blašković, osnovao je 1986. bend pod imenom Gori Ussi Winnetou. Pritom je nemačka fascinacija američkim starosedeocima kroz filmsku produkciju uključila i Jugoslaviju u filmske materijale i finansijske krugove transnacionalne produkcije i diseminacije tog imaginarijuma.
I deset zapadnonemačkih filmova o Vinetuu (1962-8.) i istočnonemački „Indianerfilme“ (1966-77.) – vrlo različitih ideoloških okvira spram odnosa doseljenika i starosedelaca – snimani su u Jugoslaviji, gde prašnjave doline dalmatinskog zaleđa glume zamišljeni Divlji zapad obe Nemačke (Goral 2014.: 8). Likove starosedeoca su većinom igrali lokalni statisti i kaskaderi (Goral 2014.: 84). Jadran film, jedan od najvećih jugoslovenskih studija, bio je koproducent ciklusa o Vinetuu, a jugoslovenski glumac Gojko Mitić je postao verovatno prva filmska zvezda Istočne Nemačke, glumeći glavnu ulogu u Indianerfilme (Goral 2014.: 1, 67). Mitić je ostao da radi na filmu i televiziji u Istočnoj Nemačkoj a 1991. godine, posle ujedinjenja, počinje uživo da nastupa kao Vinetu na godišnjem festivalu posvećenom Vinetuu koji se od 1952. održava u Šlezvig-Holštajnu. Katrin Zig (2002.: 105) sugeriše da je izbor dobro građenog Mitića maslinaste puti oličavao „egzotičnu muževnost“ i „rasni fetišizam“ koji su se postepeno pripisivali Vinetuu – što je još jedan primer dvosmislenih rasizovanih identifikacija često vezivanih uz estradne ličnosti jugoistočne Evrope.
Nasuprot tome, ovi kulturni prevodi „divljeg Zapada“ su istočnonemačkim i jugoslovenskim gledaocima pružali poziciju distanciranja obe nacije od belosti doseljeničkog kolonijalizma. Zvanični istorijski narativ u Indianerfilme, koji vidimo u jednom od Mitićevih intervjua datom tokom snimanja prvog filma (Die Sohne der grossen Bärin (Sinovi velike medvedice), 1966[12]) počivao je na uverenju da su SAD zasnovane na rasizovanoj pljački i osvajanju, kao što je to Mitić u intervjuu rekao: „Belci su napali zemlju Indijanaca i želeli da ioduzmu njihov prostor za život zato što su i oni želeli tu da žive… u osnovi, belci su na kraju tu zemlju oteli“ (Goral 2014.: 91). Teme državnog socijalizma, uz identifikovanje sa starosedeocima, a ne doseljenicima, implicitno pripadaju drugačijoj geopolitičkoj tradiciji. U poznom dobu socijalističke Jugoslavije, ti zapadnjački motivi su prošli dodatne „re-aproprijacije“ (Jelača 2014.: 250): u tumačenju pesme rok benda Haustor iz 1985. o čuvenom Šejnu Dijana Jelača govori kako njegova „pravednička, tiha, odmetnička muževnost belog Zapada“ postaje „fantazijski eho bega od sopstvenog kulturnog i društvenog utamničenja“, odbacivanje, a ne ponavljanje hegemonijske ideologije. Ova fantazija bega od kulturne stagnacije poznog socijalizma je 1990-ih mogla postati fantazija bega od nasilnog nametanja etnički obojenih granica, u kojoj slušanje predratnog benda koji peva o snu poistovećivanja sa Šejnom nije poistovećivanje sa maskulinističkim militarizovanim nacionalizmom, već je beg od istog (Jelača 2014.: 254). Čak i u okvirima obuhvatne istorije državnog socijalizma i rase, uticaj ratova 1990-ih na sećanja i identitet izdvaja jugoslovenski region kao specifičan, a geopolitika Nesvrstanih je izdvojila Jugoslaviju još ranije, tokom Hladnog rata.
Državni socijalizam, postkolonijalizam i „povezane istorije“ SSSR-a i istočne Evrope
Istoričari su već opisali hladnoratovsku politiku u kojoj se prostor državnog socijalizma zamišlja kao moralni identitet suprotstavljen imperijalizmu i kapitalizmu, suprotan Sjedinjenim Državama sagrađenim na rasnoj opresiji, kao geopolitiku rase. Političari SAD-a delom su shvatali, a sovjetski diplomati eksploatisali, kontradiktornost međunarodnog zagovaranja „slobode“ dok Pokret za građanska prava i Pokret Crna moć (Black Power) pokazuju da su Afro-amerikanci daleko od slobode (Dudziak 2000.; Bosštelman 2001.). U želji da ubedi strane posmatrače da su SAD proistekle iz istorije kolonijalizma i bele supremacije, SSSR performativno poručuje Afro-amerikancima da su dobrodošli i tokom Lenjinove vladavine objavljuje nameru da ujedini rasno potlačene narode sveta protiv imperijalizma (Boldvin 2002.; Roman 2012.). Nakon 1945., u nadmetanju sa SAD za uticaj u dekolonizovanoj Africi, Hruščov teži da pridobije „Treći svet“ kulturnom diplomatijom, propagandom i razmenama studenata, a kasniji sovjetski lideri opremaju i obučavaju južnoafričke oružane pokrete za oslobođenje (Vestad 2005.; Matusević (ur.) 2007.; Bredli 2010.). Američka i sovjetska geopolitika rase evoluiraju u interakciji, kroz glavne struje diplomatije i čak i rodno definisane strukture osećanja i domaćinstva kojima obe sile konstituišu sebe same nasuprot jedna drugoj (Boldvin 2016.). Na duge staze, nasuprot ovom privremenom stavu, crno i afričko prisustvo ipak biva obrisano iz sovjetske rasne politike koja „aktivno povezuje ruskost sa belošću“ (Fajks i Lemon 2002.: 517).
Sovjetske rasne formacije uticale su na konstrukcije rase, belosti i modernosti u državnom socijalizmu istočne Evrope, ali ih nisu sasvim odredile: prilagođavanje sovjetskoj ideologiji je manje bilo praksa nekritičkog prihvatanja, a više nelagodna ravnoteža između reagovanja na domaće faktore i odvraćanja sile koja bi se obrušila (kao što su Mađarska 1956. i Čehoslovačka 1968. podsetile druge komuniste) na partiju koja bi predaleko zastranila od sovjetskih ciljeva. Pošto nije bilo poznate istorije umešanosti istočne Evrope u evropski kolonijalizam, a u kontrastu spram belosti zapadne akademske sfere, činilo se da je rasa od malog značaja za razumevanje ove regije. Novije studije Hladnog rata izučavaju materijalne, političke i intelektualne veze takozvanih „drugih“ i „trećih svetova“, kako bi se uklonile konceptualne granice koje generalno razdvajaju istorije državnog socijalizma i dekolonijalizacije, te tako polažu temelje zahvaljujući kojima je pitanja o „rasi“ i belosti u Evropi državnog socijalizma i lakše i neophodnije otvoriti.
U okvirima isprepletenih istorija državnog socijalizma i dekolonijalizacije, države istočne Evrope, kao i SSSR, nudile su pomoć za razvoj novonastalim nezavisnim zemljama Afrike i Azije, primale su strane studente, organizovale javne antikolonijalne kampanje solidarnosti i učestvovale u bilateralnom i multilateralnom internacionalizmu. Rasa je, u tim aktivnostima, bila diskurzivno nevidljiva iza državno-socijalističke retorike internacionalizma i klase. Kvin Slobodijan, u uvodu zbornika o istočnonemačkim vezama sa globalnim jugom, postavlja pitanje koje bi se moglo postaviti širom regiona:
Kakvo je bilo viđenje rase u socijalističkom pogledu na svet koji je klasu smatrao medijumom koji rastače sve druge razlike? Kako su rasa i rasizovano mišljenje funkcionisali u socijalističkom društvu poput Istočne Nemačke, koje je smatralo da rasizam u njemu ne postoji? Kakvi savezi su stvarani po etničkim osnovama u nemačkom projektu državnog socijalizma koji nisu niti su mogli postojati ranije? (Slobodian 2015a: 1).
U studijama rase i državnog socijalizma vode istočnonemačke teme, pošto su afro-nemačke školarine i aktivizam i socijalna politika u vezi sa rasizmom i antirasizmom posle ujedinjenja 1989. godine učinile rasu (relativno) važnijom temom u nemačkim nego u istočnoevropskim studijama; pri čemu i produkcija akademskog znanja privileguje veće zemlje zapadnog „centra“, dajući istraživanjima Nemačke veću šansu da budu objavljena. Zbornik Comrades of Color se pojavio ubrzo nakon monografija o studentima iz Mozambika obrazovanim u Istočnoj Nemačkoj (Miler 2014.) i o istočno i zapadno-nemačkom humanitarizmu spram Trećeg sveta (Hong 2015.). Sve kombinovane mikroistorije ljudi nebele boje kože koji su se privremeno ili trajno selili u zemlje državnog socijalizma, uz analize konstrukcija rase – koliko god slepi na rase, pod uticajem UNESCO-a, bili i retorika državnog socijalizma i međunarodni diskursi kulturnog diverziteta (Šilijam 2013.: 153; Subotić i Vučetić, u pripremi) – ipak su nastajale kroz angažmane i putovanja belih istočnoevropljana u postkolonijalne zemlje. Odista, Miglena Todorova je, govoreći o dvadesetovekovnoj Bugarskoj, anticipirala dobar deo transnacionalnog preokreta u istoriji Hladnog rata kroz centriranje rase kao dela identiteta tokom državnog socijalizma.
„Evropske“ naučne ideje rase kao biologije, „američke“ sociološke ideje rase kao kulture i sovjetsku misao o rasi – sve su ih preradili mislioci koji su se pozicionirali u okvirima bugarskog etnonaciona a zarad objašnjenja i rasizovanja društveno-ekonomskih uslova, posebno romskog siromaštva, čak i pre 1945. godine. Državni socijalizam nije učinio da rasa nestane. Bugarski komunizam koristio je kategorije narodnosti, a ne rase, i u geopolitici se služio prosvećenim internacionalizmom slepim na rasu, ali je ipak posedovao rasizovanu ideologiju (Todorova 2006.: 216-17.). Anticiganizam je istrajavao, mada izražen naizgled antirasističkim terminima; diskursi o komunističkim uspesima u modernizaciji Afrike bili su obojeni tonovima „misije civilizovanja“; a obrazovni materijali, uključujući udžbenike biologije, i dalje su pružali „zdravorazumsko“ znanje o biološki definisanoj rasi.
Todorova tvrdi, slično Gloriji Veker (2016.), da su se „bugarski učenici učili… sopstvenoj belosti“ kroz te udžbenike, koji su prikazivali bele evropoidne, žute mongoloidne i crne negroidne rase, uz jasno distanciranje poslednje dve od Bugarske (Todorova 2006.: 198-9). Sredinom 1980-ih, kada je labavija kulturna politika učinila dostupnijim više američkih filmova, televizijskih emisija i popularne muzike, beli Bugari su Afro-amerikance sagledavali kroz prizmu znanja koja su već imali o Romima, učvršćujući pripisano identifikovanje ove dve grupe (Todorova 2006.: 292-4). Marksizam-lenjinizam i liberalizam, mada suprotnosti u ideološko-prostornoj binarnosti Hladnog rata, na kraju krajeva se izgleda slažu u pogledu rase: oba viđenja pripadaju „modernom epistemološkom svetu koji definišu belost i evrocentričnost kulture“ i oba u viziji budućnosti podrazumevaju da će posebni rasni, kulturni i religijski identiteti biti podvedeni pod jedno u univerzalističkom društvu koje će reformisati planetu (Todorova 2006.: 176). Ova sinteza kritičkih izučavanja rase i jugoistočne evropske socijalne teorije primenjiva je i van Bugarske. Dragocena je za ceo region Jugoslavije i pomaže, povrh svega, u razjašnjavanju složenosti spoljne politike, internacionalizma i rase unutar jugoslovenskog geopolitičkog identifikovanja sa Pokretom nesvrstanih koji se definiše kao zemlje u razvoju i postkolonijalne, što predstavlja razliku jugoslovenskog u odnosu na sovjetski komunizam.
Jugoslavija, Pokret nesvrstanih i rase
Pokret nesvrstanih, pozicioniran između kapitalizma SAD i sovjetskog državnog socijalizma, upravo je zbog te pozicije često evrocentrično otpisivan iz istoriografije Hladnog rata kao irelevantan za širu priču odnosa velikih sila. Međutim, u istoriji dekolonizacije on predstavlja novi stadijum afro-azijskog i antikolonijalističkog pokreta poteklog od Bandunške konferencije 1955. koja je okupila uglavnom afričke i azijske države.[13] Njihovo grupisanje bilo je primer posleratnog „rasnog prekida“ (Vinant 2001.: 143), koji Gilroj (2000.: 273) naziva „post-bandunška“ rasna politika. Tito je negovao veze sa moćnim bandunškim liderima, uključujući Hajla Selasija iz Etiopije – čija poseta Jugoslaviji 1954. najavljuje Titove kasnije spektakularne posete u vezi sa Nesvrstanima (Orlović 2012.) – Džavaharlala Nehrua iz Indije i egipatskog predsednika nakon suecke krize, Gamala Abdela Nasera. Titov susret sa Nehruom i Naserom jula 1956. na Brionima, čuvenom ostrvu na koje je pozivao lidere i slavne ličnosti iz oba bloka svetskih sila i van njih, postavlja temelje prvoj konferenciji nesvrstanih u Beogradu 1961.[14]
Jugoslavija, koja se obično smatra državom osnivačicom Nesvrstanih uz Egipat, Ganu, Indiju i Indoneziju, bila je značajno drugačija ili veći izuzetak u tom antikolonijalnom pokretu od bilo koje druge države učesnice u Bandungu. Jedini evropski učesnici u Bandunškoj konferenciji bili su Kipar i Turska (istovremeno u Evropi i Aziji, s granicom na Bosforu). Nijedna nije sebi dodelila ulogu koju će Tito upisati u jugoslovenski zvanični ideološki i geopolitički identitet. Jugoslavija je bila evropska sila u regionu (balkanskom) a zapadni diskursi modernosti su je videli kao istovremeno evropsku i ne-evropsku; na teritoriji koja je pre toga bila pod vlašću jednog carstva iz centralne Evrope i jednog iz zapadne Azije; čiji pripadnici većinskih etnonacionalnih grupa (uključujući i njihove dijaspore) su obično bili rasno određeni kao beli, ali ipak uslovne belosti, odnosno „beli, ali ne sasvim“ (Alkof 1998.: 9) u živom sećanju evropskih i severnoameričkih viđenja;[15] i gde su etnonacionalni identiteti već i pre i nakon ujedinjenja 1918. (i ponovnog ujedinjenja predvođenog komunistima 1943-5.) inkorporirali prilagođene rasne predstave.
Geopolitičko nesvrstavanje Jugoslavije predstavljalo je globalno preformulisanje ideološkog pripadanja i distanciranja koje jugoslovenski komunizam izvodi još od početka 1950-ih, nakon raskida Tita i Staljina 1948. (Mišković, Fišer-Tine i Boskovska (ur.) 2014.; Životić i Čavoški 2016.). Osobeni elementi jugoslovenskog komunizma obuhvatali su društveno-ekonomsku ideologiju „radničkog samoupravljanja“ (eksperimentalno proširenu na politiku od 1974.); težnju većoj proizvodnji robe široke potrošnje i dostizanju višeg životnog standarda od onog koji bi planirane privrede u sovjetskom stilu mogle da obezbede; kulturnu politiku koja je bila (nelagodno) otvorenija prema predmetima i estetici kapitalističkih zemalja nego u zemljama režima Varšavskog pakta; i spoljnu politiku koja je igrala sa oba bloka i njihovom sukobljenošću u sferi trgovine, a ipak se plašila invazije obe supersile, a ne samo jedne. U okviru Evrope je Titova Jugoslavija često opisivana kako demonstrativno stoji „između Istoka i Zapada“, izvan binarnosti Hladnog rata (Kulić 2009.). Decentriranje ove binarnosti, kao cilj globalne istorije Hladog rata i Pokreta nesvrstanih, podrazumeva da se osa istok-zapad tretira kao samo jedna od istorijsko-geopolitičkih hijerarhija u igri tokom Hladnog rata.
Česti opisi Tita kao jednog od „očeva-osnivača“ Nesvrstanih (Adebajo 2016.: 1192), uz Nehrua i Nasera, ne samo da sugerišu maskulinu rodnost moći i vođstva u diplomatiji Nesvrstanih, već i otvaraju pitanja o tome kako su Jugosloveni mirili veze sa evropejstvom i belošću sa logikom Nesvrstanih (Kilibarda 2010.). Geopolitičko prestrojavanje Jugoslavije počelo je bilateralnim odnosima sa Indijom i bilo izraženo kroz prvu zajedničku izjavu Nehrua i Tita decembra 1954. U njoj je stajalo da su obe zemlje „nezavisne nacije, nastale kroz snažne pokrete narodnog oslobođenja“, sa izrazitim „sličnostima istorijskog nasleđa i društvenih i ekonomskih uslova“ (Mišković 2009.: 186). Uloga Jugoslavije u Pokretu nesvrstanih implicira da su joj geopolitički najbliži saveznici bili van Evrope i da je s njima delila suočavanje sa izazovima modernizacije nakon oslobođenja od imperijalističke vlasti. Odista, Konferencija Ujedinjenih nacija o trgovini i razvoju – u kojoj se Jugoslavija veoma angažovala – stavila je Jugoslaviju u Grupu A (afričke/azijske države), a ne Grupu D (istočna Evropa), a ni B ili C (razvijene tržišne ekonomije i latinoameričke/karipske države) (Alden, Morfet i Vieira 2010: 53-4).[16]
Nesvrstani su geopolitičke i rasne identitete Jugoslavije učinili još dvosmislenijim od identiteta sovjetskog bloka. Da li se Jugoslavija pozicionirala van Evrope ili van kolonijalizma s kojim postkolonijalna misao i kritika rase poistovećuju Evropu? Gde je njena ideologija smeštala Južne Slovene u okviru (ili van okvira) belosti i „rase“ – ili je samo slepilo za rasu ere UNESCO-a bilo preduslov da pretežno-a-ipak-uslovno-bela Jugoslavija uopšte bude u stanju da uđe u ovu samoproklamovano podređenu koaliciju i tvrdi da je rame uz rame sa teritorijama čije su resurse, bogatstvo i ljude otimali beli Evropejci? Mao je smatrao da Jugoslavija ne može ni jedno ni drugo i zalagao se da se Pokret nesvrstanih ne širi van afričko-azijskih okvira (Birn 2015.: 921); ali mnogi afriči lideri su smatrali Tita dobrodošlim. Pored diplomatskog grupisanja, Pokret nesvrstanih je bio, makar teoretski, i „ struktura osećaja“ povezanosti ljudi sa prostorom širim od nacije (ili saveza naroda koji je Jugoslavija trebalo da bude) (Gupta 1992.: 64). Kako su, onda, Jugosloveni doživljavali nesvrstanost u praksi i da li je učešće njihove države i vođe u tom globalnom pokretu promenilo njihovu percepciju sopstvenog individualnog i kolektivnog mesta u svetu?
Eme Sezer, pisac i teoretičar crnaštva, susreo se sa kompleksnošću jugoslovenskog odnosa sa evropejstvom i kolonijalnošću nakon što se 1934. sprijateljio sa hrvatskim i jugoslovenskim lingvistom Petrom Guberinom dok su obojica studirali u Parizu – tadašnjoj „tržnici za globalno širenje antikolonijalizma“ (Gebel 2016.: 1444) – i tokom posete Guberininom rodnom gradu, Šibeniku, 1935. godine, započinje „verovatno fundamentalni tekst crnačkog pokreta“ (Stromberg Čajlders 2016.: 76), Cahier d’un retour au pays natal (Beležnica o povratku na rodnu zemlju) – inspirisan posmatranjem male dalmatinske obale nalik njegovom rodnom Martiniku i saznavši da se i ova obala zove Martinska (Keli 1999.: 6). Guberina je u Zagrebu osnovao Institut za afričke studije i 1956. je bio koorganizator Prvog kongresa crnih pisaca i umetnika u Parizu. Pišući za Naše teme, reviju Hrvatske masovne organizacije mladih SKJ, početkom 1960-ih, on istovremeno promoviše studije afričkih jezika i kritikuje politiku prevođenja i esencijalizam koji strukturišu da li i kako Jugosloveni, Evropljani i Amerikanci upoznaju afričku umetnost i poeziju (Guberina 1961.). U Našim temama koegzistiraju Crnački pokret koji je tako dobro poznavao i teza „afričke personalnosti“ predsednika Gane, Kvamea Nkruma, kao obrasci konceptualizacije „afričkih kultura“ (Cvjetičanin 1979.).
Lorens Kiiru, režiser rođen u Keniji, koji se nakon studija na Akademiji dramskih umetnosti, skrasio u Zagrebu, ponovo spaja Sezera i Guberinu 1990. zbog dokumentarca Martinska-Martinik.[17] Tokom njihovih interlingvističkih tumačenja bratstva, Sezer je i Martinik i Jugoslaviju nazivao „hendikepiranim“, „nerazvijenim“ i „kolonizovanim“ društvima (Jović Hamfri 2014.: 1132). Sezerova sugestija da bi kolonizovani narodi u kreiranju svojih novih društava mogli da se ugledaju na sovjetske modele podrazumeva „svest da postoje dve Evrope“, smatra Anja Jović Hamfri, „i Sezer nije želeo okretanje Evropi kolonizatora“ Jović Hamfri 2014.: 1133). Prijateljstvo Sezera i Guberine i afričko-jugoslovensko prijateljstvo koje je Guberina negovao, predstavljaju sponu između dva projekta revizije marksizma (Keli 1999.: 4, Sezer 2000. [1972.]), kao i sponu između jugoslovenstva i crnosti koja dopušta nekim Jugoslovenima da Jugoslaviju identifikuju sa Afrikom. Jović Hamfri odlazi tako daleko da kaže da bi identifikacija Slovena i crnih Afrikanaca mogla da počiva ne samo na zajedničkim istorijama rasizovanja od strane nemačkih filozofa, već i na zajedničkoj istoriji samog porobljavanja (Jović Hamfri 2014.: 1140-1). Ali iz regiona Jugoslavije su Južni Sloveni (poput istraživača koji su se u Kongu pridružili Stenliju ili kapetana koji su u Ulcinj dovodili robove) odlazili da učestvuju u kolonizaciji Afrike i porobljavanju Afrikanaca – što je u kontradikciji sa jugoslovenskim samopoimanjem. Ova suprotnost je prožimala svakodnevnu geopolitiku nesvrstanosti.
Svakodnevna nesvrstanost i rasa u socijalističkoj Jugoslaviji
Nesvrstanost je ugradila identifikaciju sa globalnoj antikolonijalnom borbom u narativ o državnom identitetu Jugoslavije – i implicitno u jugoslovenske komunističke prostorno-istorijske narative o južnoslovenskim narodima (kao borcima protiv sopstvenih imperijalističkih vladara, uključujući i međuratnu jugoslovensku monarhiju, koji su se izborili za samo-opredeljenje u socijalističkoj Jugoslaviji). Nakon ubistva premijera Konga Patrisa Lumumbe, SKJ je sazvala miting u Beogradu koji je okupio 150.000 ljudi, a 30.000 demonstranata se odvojilo i okupiralo belgijsku ambasadu uz sukobe sa policijom (Kilibarda 2010.: 33; Robertson 2015.: 112). Tito je u međuvremenu zagovarao antikolonijalizam slep za rase: na susretu sa Ahmedom Ben Belom iz Alžira je 1964. godine, kako beleške kažu, „oštro kritikovao sugestiju da su ’svi crnci dobri a svi belci loši’ i [naveo] da ’krive ideje o podelama po rasi zaslužuju najstrožiju osudu’“ (Birne 2015.: 924). Naše teme, koje izdaju dva specijala o Africi 1961. i 1979., opisuju nade za budućnost Afrike 1960-ih i objašnjenja za te neispunjene nade 1970-ih, kroz marksističku paradigmu eksploatacije, zavisnosti i neokolonijalizma – što je termin koji teorijski razvija Titov nesvrstani saveznik Nkruma u periodu 1961-5. (Jang 2016.: 46-9). Uz kolonijalizam opisan kao „zapadno-evropski namet“ (Švob-Đokić 1979.: 802; kurziv dodat), rasizam kao greh, pre svega, belih režima Južne Afrike i Rodezije (Vukadinović 1979.: 539) i „Crno pitanje“ kao faktor koji je podrio mit o Americi (Linsinski 1964.: 2005), činilo se kao da je Jugoslavija van svega toga. Miglena Todorova (2006.: 205) veruje da je državni socjializam Bugarske ipak gradio identitet na „belosti i civilizaciji“, i dalje pripisujući simbole kulturne različitosti i nazadnosti afričkim i azijskim prostorima i telima, ali da li je to manje verovatno u slučaju Jugoslavije koja nije bila deo sovjetskog bloka?
Podaci nisu tako jednostavni. Jugoslovenski diplomatski tektstovi u knjizi Lea Matesa iz 1970. o teoriji i praksi nesvrstanosti možda, smatra Konstantin Kilibarda, pokazuju „evrocentrične“ tendecije: Mates, pozivajući se na Nehruovo Otkriće Indije i američku nauku o razvoju, hvali razvoj Nesvrstanih od strane indijskih antikolonijalnih pokreta i Jugoslaviju više identifikuje sa „afro-azijskim zemljama“ nego sa „Evropom“, ali i veruje da su antikolonijalnim oslobodilačkim pokretima bili potrebni „platforma i… duh“ evropske revolucionarne misli radi sazrevanja i razmatranja projekata modernizacije koji su se borili sa afričkim još „primitivnim društvenim strukturama“ (Kilibarda 2010.: 39).[18] Slike s putovanja i susreti jugoslovenskih komunista i pisaca oblikovali su shvatanja javnosti. Autori putopisa 1960-ih su često izražavali osećaj krivice zbog svoje belosti, smatrajući sebe sposobnijim za razumevanje Afrike od Zapadnjaka, ili čak želeći, kao Oskar Daviču, da se odreknu svoje bele puti (Radonjić 2015.). Srpski istorijski romanopisac Dobrica Ćosić, koji je pravio Titu društvo na plovidbi kada je jahtom 1961. posetio Zapadnu Afriku, piše pak o neugodnim susretima sa klimatskim i zvučnim razlikama zbog kojih se osetio više belim i Evropljaninom, dok su Tito i njegovi domaćini pravili spektakle prestižne dobrodošlice za Tita u beloj uniformi nalik kolonijalnim fotografijama (Hozić 2016.; Vučetić 2016.).
Susreti sa rasnim razlikama i crnošću su u to vreme bili neobičan ali svakodnevni deo života univerzitetskih gradova gde je studiralo hiljade studenata iz nesvrstanih zemalja. Kao i sovjetski blok (Matusević (ur.) 2007.; Karu 2015.: Slobodijan (ur.) 2015c), Jugoslavija je ove studente obrazovala za buduće inženjerske, tehničke i medicinske kadrove njihovih novooslobođenih zemalja na putu ka modernizaciji – na kom su Jugosloveni (opet kao i Sovjetski blok) verovali da igraju važnu pedagošku ulogu (Kilibarda 2010.: 39).[19] Маda se većina vratila, desetine zasnivaju međurasne porodice, postajući dugoročno deo i dalje većinom utišane istorije ljudi nebele boje kože u regionu. Jedan od njih, Piter Bosman iz Gane, 2010. je izabran za gradonačelnika Pirana, čime je postao prvi crni gradonačelnik u Evropi (Intihar 2013.). Drugi, Dejvid Bangura, otac hrvatskog TV voditelja Hamida, 2007. se prisećao:
Došao sam u Zagreb sa 20 godina, kao jedan od 30 Gvinejaca koji su došli da studiraju. Bili smo prvi Afrikanci koji su došli u bivšu Jugoslaviju. Većina nas je pre toga studirala u Parizu, ali kada je Gvineja stekla nezavisnost 1958. godine, Francuzi su nas poslali kući. Prvi predsednik Gvineje, Seku Ture, bio je Titov prijatelj, te nas je po povratku iz Pariza ubrzo poslao u Zagreb. Kada smo pre Zagreba sleteli u Beograd, bili smo prvi Afrikanci koje su ondašnji ljudi videli uživo. Gledali su nas, pratili nas na ulici, a neki su nas i dodirivali da vide da li će im naša boja kože ostati na šakama. Mislili su da smo obojeni. (Simić, Biluš i Pavić 2007.).
Bangura aludira na egzotizovanje s kojim su ovi Beograđani posmatrali afrička tela i crnost 1958. godine, ali i na to koliko je ovaj region bio nepovezan sa crnom istorijom. Ovi Gvinejci su sigurno bili među prvim afričkim studentima koji su sa dobrodošlicom dočekani u Jugoslaviji, ali istorija porobljenih Afrikanaca u Ulcinju pokazuje da svakako nisu bili prvi Afrikanci u regionu – i da je upravo ta istorija komplikovala jugoslovensko iskazivanje postkolonijalnosti.
Rad Pitera Rajta o „ambivalentnosti socijalističkog antirasizma“ (Rajt 2016.) u reagovanju komunističkih zvaničnika na žalbe afričkih studenata (na uslove života i rasističko zlostavljanje od strane jugoslovenskih studenata) zaista pokazuje da su Jugosloveni iskazivali ono što studije zapadnog antirasizma nazivaju „bela krhkost“ (Dianđelo 2011.): kada su javna ideologija i jugoslovenski socijalistički identitet bili tako privrženi antikolonijalizmu i antirasizmu, kako su Jugosloveni mogli da budu rasisti? Ali Afrikanci su doživljavali rasizam. Dinamika tako karakteristična za zapadnjački antirasizam dvadesetog i dvadesetprvog veka postojala je i u socijalističkoj Jugoslaviji, što je još jedna sličnost navodno suprotstavljenih Istoka i Zapada.
Druge migracione rute nesvrstanih sugerišu dodatne dvosmislenosti pozicije ovog regiona u globalnom rasnom poretku. Jugosloveni su se susretali sa lakšim viznim procedurama kada su putovali u inostranstvo nego građani oba bloka supersila i ta sloboda putovanja jeste bila uslovljena prihodima i političkom pozicijom, ali ipak neuporediva sa viznim ograničenjima kakva su zapadne države nametnule bivšim Jugoslovenima tokom ratova 1990-ih (četvrto poglavlje). Programi za gostujuće radnike su olakšavali jugoslovensku situaciju u pogledu nezaposlenosti sve dok ih države domaćini nisu zvanično obustavile nakon naftne krize 1973. godine (Šonik 2009.). Otprilike 600.000 radnika (1,3 miliona ljudi uključujući i izdržavana lica), većinom iz ekonomski nerazvijenih poljoprivrednih delova poput dalmatinskog zaleđa, Hercegovine i Makedonije, postaju „gastarbajteri“ (tobože privremeni radni migranti) u severnim i zapadnim državama Evrope, popunjavajući manjkove radne snage sa mediteranskog severa i juga (Danijel 2007.: 280).[20] Istorija rase u Zapadnoj Nemačkoj, domaćinu većini jugoslovenskih gostiju-radnika, stoga obuhvata i način na koji su vlasti rasizovale Hrvate, Rome i druge „Jugoslovene“ u poređenju sa još većim zajednicama turskih i kurdskih gastarbajtera (Zig 2002.; Čin 2007.; Klarkson 2008.; Molnar 2014.).
Jugoslovenski građevinci i inženjeri su u međuvremenu putovali u afro-azijske države trgovinske partnere Jugoslavije, gde su gradili fabrike, infrastrukturu i hotele. Istoričari državnog socijalizma su nedavno počeli istraživanja ovog vida internacionalizma i Lukas Stanek (koji se bavi arhitektima iz socijalističkih zemalja u Zapadnoj Africi) i Vladimir Kulić (koji piše o jugoslovenskim arhitektima koji su dizajnirali hotele i ekspo-paviljone) dovode u pitanje ideju da je arhitektonski modernizam putovao samo na relaciji Zapad-Istok i Sever-Jug. Naprotiv, Kulić (2014.: 29) piše da ove veze otkrivaju „altenativne, zamršenije putanje, koje zaobilaze hijerarhijske strukture kolonijalizma ili hegemonije supersila“. Crni afrički, beli anglofoni i beli državno-socijalistički evropski eksperti se svi nadmeću u tome čija istorijska iskustva dovode do najboljeg shvatanja „modernizacije“ – pri čemu mađarski arhitekta Čarls Polonji (autor nekoliko važnih projekata u Akri), Nkruma i sam Tito povlače paralele između istočnoevropskih i zapadnoafričkih iskustava kolonizacije (Stanek 2015.: 435).[21] Uz „visoko kvalifikovane“, jugoslovenske radnike „belih okovratnika“ u zemljama u razvoju, koji su bili u boljoj strukturnoj poziciji nego niže kvalifikovani gostujući radnici u zapadnoj Evropi (Kilibarda 2010.: 39), nije postojao jedan jedinstven subjektivitet jugoslovenskog radnika-migranta: iskustva radnih migracija strukturisali su faktori geografije i klase, kao i roda (Morokvasić 1991.) i unutar-jugoslovenska dinamika etniciteta i razvoja.
Ideologija nesvrstanosti je uticala čak i na rasnu politiku jugoslovenske popularne muzike (prvo poglavlje). Jugoslovenski komunisti početkom 1950-ih su, kao i vlasti mnogih evropskih zemalja, izražavali uzdržanost prema džezu i neki izveštaji Narodne omladine govore o muzici koja se smatra „vulgarnom… crnim plesovima“ i džez muzici nepodesnoj za mlade, koju rearanžiraju za nove socijalističke muškarce i žene – ali ih ne brine toliko, smatra Dean Vuletić (2015.: 29), koliko slične čuvare morala na Zapadu (ili u SSSR-u), zato što u Jugoslaviji nema bilo kakve „značajne crne manjine, kolonijalističke tradicije i stacioniranih Afro-američkih vojnika“ i zbog jugoslovenskog spoljno političkog antikolonijalističkog stava. Umesto toga, rasa je bila nestabilan označitelj, sa otelovljenim i zvučnim obeležjima rasnog identiteta koji bivaju izvađeni iz originalnog konteksta i presloženi u prevodu.[22] „Zvučna crnost“ (Vehelije 2005.: 5, videti i: Bruks 2011.) glasova Arete Frenklin ili Nine Simon, poput specifičnosti glasa francuskih ili italijanskih diva, postaje značajka virtuoznosti pevačica među urbanijim, kosmopolitskim krugovima jugoslovenske hijerarhije ukusa.
Rasizovanje jugoslovenskih romskih i stranih crnih muzičara se u međuvremenu prepliće kroz nestalne obrasce pripadnosti i egzotizovanja. Jedan beogradski časopis o šou-biznisu, RTV revija, 1981. piše o venčanju frontmena grupe Boni M, Bobija Farela, sa Jasminom Šaban, osamnaestogodišnjom Romkinjom rođenom u Skoplju, čiji roditelji su bili „Jugo-gastarbajteri“ u Beču.[23] Oko 20.000 ljudi u Skoplju je posmatralo par koji stiže na svečanost na kojoj je Farel, kako piše časopis, „postao naš zet“, na nivou „senzacionalne ceremonije ledi Dajane i princa Čarlsa“. Ovo usvajanje Farela kao člana nacionalnog kolektiva, istovremeno potvrđuje jugoslovensku internacionalnu nastrojenost i biva praćeno seksualizovanim, rasizovanim viđenjem crnih zabavljačica: „svi su iščekivali dolazak tamnoputih crnkinja iz grupe Boni M. Atraktivni trio se nije pojavio“ (Aćimović 1981.). Čak i ukoliko je „mi“ jugoslovenskog naciona (nešto) bolje obuhvatalo Rome i od bugarskih identitetskih narativa 1980-ih i od etnički obojenih identitetskih narativa koji su zamenili jugoslovenski (videti: Sardelić 2016.), i čak i ako su Nesvrstani doprineli bližoj identifikaciji sa afrikanstvom nego u sovjetskom bloku, belost ipak nije bila izbačena iz jugoslovenske identitetske konstrukcije. Slom državne socijalističke ideologije 1980-ih će je samo učiniti još istaknutijom, posebno, ali ne samo, u severozapadnim republikama.
Rasa, belost i krah državne socijalističke ideologije posle Tita
Nakon Titove smrti 1980. i intenziviranja jugoslovenske dužničke krize 1982. godine, u Sloveniji a potom i Hrvatskoj javljaju se programi za reformisanje jugoslovenskog socijalizma i konstitucionalizma koji teže obuhvatnim unutrašnjim i spoljnim geopolitičkim prestrojavanjima. Njihovo pozivanje na „Evropu“ i modernizam jačaju unutarjugoslovenske „ugniježdene orijentalizme“ (Bakić-Hajden 1995.), kao i – ređe prepoznatu – reartikulisanu belost severozapadnih etnonacionalnih identiteta, posebno slovenačkog (Longinović 2011.). Slovenačka platforma, uz slogan „Evropa sada!“ (Paternost 1992: 52),[24] ima za cilj jačanje jugoslovenskih republika nasuprot federalnog centra i usklađivanje Slovenije sa „Evropom“ uopšte i posebno sa imaginarijumom „centralne Evrope“ iz poznog hladnoratovskog perioda, bilo u okviru reformisane Jugoslavije ili van nje, s obzirom da se ovaj program 1989-90. sukobio sa Miloševićevom autoritarnom recentralizacijom. U okvirima jugoistočne evropske simboličke geografije, situiranje etnonacionalnog identiteta i s njim vezanog državnog uređenja kao srednje-evropskog znači distanciranje od „Balkana“, „Orijenta“, otomanskog nasleđa, islama i civilizacijskih hijerarhija koje se na njih vekovima projektuju od strane evropskih rasizama. „Ugniježdeni orijentalizmi“ koje su jugoistočne evropske studije uvidele kroz postkonolonijalnu misao početkom 1990-ih su takođe proizvod dublje globalne rasizovanosti – čak i ako sama teorija rasu ostavlja u zagradi (Bjelić 2009., 2017.; Kilibarda 2010.).
Vezanost za „centralnu Evropu“ (Boaca 2006.: 99) ili diskursi „povratka Evropi“ (Imre 2005.: 82) širom Evrope u suton državnog socijalizma i u postsocijalističkom periodu zaista, smatraju Manuela Boaca i Aniko Imre, istovremeno predstavljaju i vezanost za belost. Tanja Petrović to dalje razvija, tvrdeći da su antikomunistički narativi nacionalne istorije u istočnoj Evropi čak rasno odredili i sam državni socijalizam – karakterišući Rusiju / SSSR kao „azijatske“, a onda socijalizam kao rusko-sovjetski namet (zamagljujući koliko su države članice sa dobrodošlicom dočekale i prilagodile sebi socijalizam, čak i u strukturama sa sovjetskom dominacijom). Stoga su istočni Evropljani „često tretirali socijalizam kao nešto u suštini neevropsko, poteklo iz Azije, a njima nametnuto“, zbog čega je pristup EU izgledao kao „povratak kući“ (Petrović 2009.: 62; kurziv u originalu). U jugoslovenskom kontekstu se „azijatski“ okvir mogao koristiti protiv Srbije – a u nekim diskursima čak i unutar Srbije, kako je to protiv Miloševića radio pokret mladih u Srbiji Otpor pre pada Miloševića 2000., (Kilibarda 2010.: 45).[25]
„Povraci Evropi“, kako su ih zamišljali disidentski intelektualci i dobitnici slovenačkih i hrvatskih višepartijskih izbora, možda su se čak nadovezali na transnacionalnu obnovu „Evrope“ u državnim socijalizmima poznih 1980-ih, od mađarskih aspiracija da budu most u okvirima evropske bezbednosne politike do Gorbačovljevih zamisli o „zajedničkom evropskom domu“, u vreme kada su elite verovatno gubile veru u alternativni globalni projekat povezivanja sveta državnog socijalizma sa globalnim jugom (Mark 2015.). Ovu poziciju su u Jugoslaviji do 1989. „prisvajali“ i pragmatsko-tehnokratski reformatori i stratezi koji su izražavali strah od terorizma i islamskog fundamentalizma (Kilibarda 2010.: 40). Pozno jugoslovenski i postjugoslovenski „ugniježdeni orijentalizmi“ nisu, dakle, odbacivali samo Balkan: odbacivali su i alternative sadržane u idealu nesvrstanosti. Sagledano u postkolonijalnim, „svetskističkim“ okvirima koji prepoznaju „isprepletenost… suprotstavljenih struktura, istorija, sećanja i političkih ekonomija“ u svetskoj politici (Agatangelou i Ling 2009.: 1; kurziv u originalu), napuštanje jugoslovenskog identifikovanja sa Nesvrstanima – koliko god bili slepi za rasu – predstavljalo je dalje sužavanje svetova.
Potiskivanje Nesvrstanih u post-jugoslovenskim prikazima prošlosti – bilo kao posledica etničkih antagonizama koji istiskuju druge teme ili namernog isključivanja – jednako je problematično kao i zaboravljanje koegzistencije bez obzira na etnonacionalne granice i marginalizacija reformskog potencijala jugoslovenskog socijalizma, čak i početkom 1980-ih (teme koje ponovo otvara bavljenje „socijalnim nejednakostima“ u jugoslovenskoj istoriji). Književna teoretičarka Vedrana Veličković, pišući o postkomunizmu i postkolonijalizmu, snažno oseća tugu Rade Iveković zbog nestanka jugoslovenskih prevoda ključnih antikolonijalnih dela i iznosi i sopstvena sećanja pedeset godina nakon Lumumbine smrti: „Sećam se da sam mnogo puta tokom 1990-ih jela u studentskom domu nazvanom po Lumumbi, ne znajući za taj deo crne istorije u Beogradu“ (Veličković 2012.: 172-3.; videti: Iveković 2006.).[26] Nekrolog Guberini od 1400 reči koji je objavila Hrvatska akademija nauka i umetnosti 2005. opisuje ga kao lingvistu upoznatog sa Čarlsom Balijem, Noamom Čomskim i Ferdinandom de Sosirom, i osnivača uglednog Instituta za fonetiku, ali ne daje prostora njegovom postkolonijalističkom internacionalizmu sem u zapažanju o poštovanju „drugih naroda“, prisvajajući ga za hrvatski lingvistički nacionalizam:
Svi vidovi nacionalnog uskoumlja bili su strani Petru Guberini, posebno omalovažavanje drugih naroda i osporavanje njihovih prava, ali u isto vreme je, kao humanista, zahtevao poštovanje nacionalnih prava sopstvenog hrvatskog naroda, prava Hrvata da svoj jezik zovu „hrvatski“ i da ga gaje i razvijaju u duhu sopstvenih tradicija i za sopstvene potrebe. (Kovačec 2005.).
I namerno odbacivanje društvenih alternativa u post-jugoslovenskim etnonacionalizmima i sledstvena dominacija nacionalizma i etnopolitičkih konflikta kao okvira istraživanja, stvorili su politiku proizvodnje znanja – iznutra, spolja i unakrsno kroz propusno iznutra i spolja ovog regiona – koja izguruje geopolitičku kompleksnost državnost socijalizma ka marginama javne svesti ili i sa margina. Geopolitički identitet socijalističke Jugoslavije, tako često opisivane kao „između Istoka i Zapada“, obuhvatao je više od pukog balansiranja između privilegovanog zapada Evrope i Istoka kao onog drugog; ponekad je potpuno izvlačio Jugoslaviju južno van Evrope, u post-bandunšku konfiguraciju koja po naučnicima poput Minjola (2011.: 273) sadrži dekolonijalni momenat. Ali to nije bila prva rasno dvosmislena formacija u jugoslovenskoj regiji: još pre ujedinjenja su po regionu cirkulisale razne takve formacije, stvarajući kontradiktorne tačke identifikovanja. Njihova zaostavština rasizovanog mišljenja i reprezentovanja prevedena je u politiku proizvodnje identiteta koja prethodi državnom socijalizmu, a da i ne govorimo o postsocijalizmu, u kojima se izražava kroz transnacionalnu politiku rase i belosti koja istrajava do danas.
Beleške
Dugi devetnaesti vek je istoriografski termin kojim se označava 125-godišnji period od Francuske revolucije (1789.) do početka Prvog svetskog rata (1914.). Prim. prev.
[2] Esej Todorove o vremenitosti i istoriji evropskog nacionalizma se ne vraća na ovu misao – a ipak ima transformativnije implikacije nego što ona navodi.
[3] Tzv. garniture tj. kompleti dresova se uglavnom dele na prvu garnituru, namenjenu za domaće nastupe, na svom terenu, drugu garnituru, odnosno gostujuću, i treću i četvrtu/ alternativne garniture, koje uglavnom služe povećanju prodaje i marketingu, bilo da su redizajni starih dresova ili specijalne limitirane serije. Prim. prev.
[4] Hvala Dariu Brentinu.
[5] Mauri, Mavari, Mavri, kako u kom delu jugoslovenskog područja. Prim. prev.
[6] Uglavnom se prevodi kao Petar, mada nalazimo i zadržano originalno ime, Pit – Zwarte Piet. Prim. prev.
[7] I slovenački folklor ima jednu priču o otmici sa obale, gde crni stranac kidnapuje ženu, “Lepu Vidu”. Pesma, koju je 1832. obradio nacionalni pesnik Franc Prešern, naziva otmičara “črn zamorec” (što označava i muškarca od ‘preko mora’ i ‘Crnca’, a i rasnu uvredu u modernom slovenačkom). Marjetka Golež Kaučić (2002.: 165), indirektno se pozivajući na ranije kritike rasizma u pesmi „Lepa Vida“, tvrdi da pesma datira iz vremena kada su arapski/maurski trgovci robljem otimali ljude s kopna, te da „negativni stavovi prema „zamorecu“… nemaju nikakve veze s rasizmom“ – a ipak i devetnaestovekovni i dvadesetovekovni čitalac bi čuli i savremene i istorijske podtonove u reči „zamorec“. Za ovo zahvaljujem Juliji Sardelić.
[8] Grčki pomorci su Korčulu, zbog gustih šuma, zvali “Crna Korčula”.
[9] Mada Vulf (2002: 177) tvrdi da Fortis nije mogao naći ‘formulu rase ili fizioonomije kojom bi sumirao nacionalnu specifičnost Morlaha’, ‘Hotentoti’ jesu predstavljali najčešći stereotip za proizvodnju evropskih imaginarijuma rase i seksualnosti (Gilman 1985.).
[10] Istorijski naziv za grupu habsburških zemalja koje su se nalazile južno od prevoja Semmering (Štajerska, Koruška, Kranjska (veći deo današnje Slovenije) i austrijsko primorje). Prim. prev.
[11] Privatne odaje bogatih porodica dizajnirane da štite žene od pogleda muškaraca koji nisu članovi porodice. Prim. prev.
[12] Da li je ovaj naslov simbolički odredio satelite poput Istočne Nemačke kao “sinove” sovjetske Rusije?
[13] Afganistan, Burma, Kambodža, Cejlon, Narodna republika Kina, Kipar, Egipat, Etiopija, Zlatna obala (ubrzo postala Gana), Indija, Indonezija, Iran, Irak, Japan, Jordan, Laos, Liban, Liberija, Libija, Nepal, Pakistan, Filipini, Saudijska Arabija, Sudan, Sirija, Tajland, Turska, Severni Vijetnam, Južni Viijetnam i Jemen.
[14] Na njoj su učestvovali predstavnici Aftanistana, alžirskog Fronta nacionalnog oslobođenja, Burme, Kambodže, Cejlona, Konga, Kube, Kipra, Etiopije, Gane, Gvineje, Indije, Indonezije, Iraka, Libana, Malija, Marokoa, Nepala, Saudijske Arabije, Somalije, Sudana, Ujedinjene Arapske Republike, Jemena i Jugoslavije (Alden, Morfet i Vieira 2010.: 50).
[15] Ovde se “beli, ali ne sasvim” koristi drugačije nego što to čini Ana Agatangelou (2004b: 88), pri opisu stigmatizacije seksualnih radnica iz postsocijalističkih zemalja Evrope, ali u oba slučaja se ukazuje na promenu rasnih identifikacija projektovanih na postsocijalističku Evropu.
[16] Hrvatska filozofkinja Rada Iveković piše: “početkom sedamdesetih, kada je poznata nemačka feministička naučnica tražila naše doprinose za zajedničku knjigu i predložila da nas pridruži sekciji istočnog bloka, tražili smo da nas svrsta u deo posvećen Trećem svetu. Tu smo tada sebe videli” (Iveković 2006.)
[17] Kiiru je napravio i dokumentarac o karlovačkom istraživaču Lerman Dragutin 1988. i bio je prvi predsednik Društva hrvatsko afričkog prijateljstva, osnovanog 2004.
[18] Uporediti sa antiprimitivističkim objašnjenjem afričkih postkolonijalnih društvenih struktura Bejzila Dejvidsona, zanovanim na njegovim saznanjima o počecima socijalističke Jugoslavije (Dejvidstom 1992.). Zahvaljujem Sani Raker-Čeng.
[19] U jednom izveštaju iz 1982. Saveznog zavoda za međunarodnu naučnu, kulturnu i tehničku saradnju iz Beograda navodi se da Jugoslavija “nije pristupila ovoj saradnji kao “dodatnoj pomoći”, niti iz pozicije superiornosti ili razlika u nivou razvoja ili stručno-naučne dominacije, već naprotiv, iz pozicije zajedničkih interesa” (Zimić 1982.: 13) – što sugeriše da je autor izveštaja verovatno bio svestan da bi se to moglo videti i drugačije do kao solidarnost. Postavljanje Jugoslavije kao “jedne od najrazvijenijih među nesvrstanim [zemljama]” (Tito na alžirskoj televiziji 1973.), odista jeste ustanovilo jednu hijerarhiju modernosti koja bi se lako mogla rasno tumačiti (Kilibarda 2010: 39).
[20] Jugoslovenska feministkinja Mirjana Morokvasić, pišući 1991. o „tvrđavi Evropa i migrantkinjama“ tvrdi da su i „kolonijalna prošlost nekih zemalja i ekonomska supremacija drugih zemalja ’stigmatizovale“ migrantkinje i žene manjinskih grupa“, uključujući jugoslovenske i vijetnamske radnice u obe Nemačke koje su slane kući ako bi dobile decu (Morokvasić 1991.: 73-4).
[21] Ove profesije “internacionalizma” su u “neugodnom kontrastu” sa podacima o svakodnevnom rasizmu i anti-crnosti u društvima državnog socijalizma: dok novinar iz Gane piše kako Bugari sa “pet vekova… pod turskom vlašću.. razumeju Afrikance i veoma saosećaju sa njihovom borbom”, afrički student u Sofji, Pragu, Moskvi i Pekingu se bune protiv neravnopravnih uslova (Stanek 2015.: 435; videti i: Hesler 2006.: 50).
[22] Narodna omladina Jugoslavije bila je omladinska organizacija KPJ/SKJ i izveštava o usvajanju državne socijalističke ideologije od strane mladih kao delu svog posla.
[23] Boni M je bio afro-evropski bend koji je osnovao beli nemački producent.
[24] Pojavio se 1989. i postao slogan slovenačke opozicije za izbore 1990. godine.
[25] U jednom dokumentu Otpora, koji po Kilibardi ilustruje „kulturni rasizam“ evropejskog i reformskog diskursa, navodi se da u Srbiji i Balkanu postoje dve političke tendencije. Prva je evropska i individualistička. Druga, kako stoji u dokumentu, jeste „azijatska, ne po kontinentu s koga prvobitno potiče, već po mentalitetu otomanskih sultanata i džamahirija (sic.), čije poreklo je u skoro petovekovnoj turskoj okupaciji i koji snažno podstiče vladajuća ideologija pseudo-socijalizma u Srbiji… Pokušaj da se ovaj model sačuva može uspeti samo privremeno u malim društvima koje je svet zaboravio, kao što je Kuba – ali nije moguć na raskršću u sred Evrope kao što je Srbija“ (Kilibarda 2010.: 45).
[26] SSSR je u međuvremenu nazvao svoj Univerzitet prijateljstva naroda u Moskvi (koji je obrazovao azijske, afričke i latinoameričke studente, otvoren 1960.) po Lumumbi (Matusević 2012.: 335).
